Mae llwyddiant polisi sy’n annog pobol i gadw enwau Cymraeg ar dai yng Ngheredigion yn “gam ymlaen wrth amddiffyn enwau lleoedd”, medd arbenigwr yn y maes.

Yn ôl Cyngor Sir Ceredigion, mae polisi gafodd ei gyflwyno yn 2015 yn helpu’r sefyllfa.

Y llynedd, dim ond un cais a dderbyniodd y cyngor i newid enw cartref o’r Gymraeg i’r Saesneg.

Yn ôl yr adroddiad sydd wedi’i roi gerbron aelodau Pwyllgor Iaith Cyngor Sir Ceredigion heddiw [dydd Mercher Gorffennaf 10], mae niferoedd y ceisiadau wedi gostwng bob blwyddyn ers 2020.

Bwriad y Polisi Enwi a Rhifo Stryd yw annog perchnogion tai i ystyried fod gan enwau Cymraeg bwysigrwydd yn ogystal â gwreiddiau ieithyddol.

Rhaid i unrhyw un sydd eisiau ailenwi eu cartref roi gwybod i’r cyngor am eu bwriad, a byddan nhw’n derbyn llythyr safonol sy’n rhoi deg diwrnod iddyn nhw “ailystyried”.

“Cam ymlaen”

Wrth siarad â golwg360 dywed Dr James January-McCann, sy’n Swyddog Enwau Llefydd gyda’r Comisiwn Brenhinol, bod “polisi Ceredigion yn gam ymlaen wrth amddiffyn enwau lleoedd Cymru ac mae llwyddiant y polisi’n dangos hynny’n glir.”

Dylai bod gan bob cyngor yng Nghymru bolisi tebyg i Geredigion o dan yr arweiniad ar bolisïau enwi a ddaeth i rym yn Neddf yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2016, meddai.

“Mae Llywodraeth Cymru wedi comisiynu ymchwil ar ddefnydd ac amddiffyniad enwau lleoedd a bydd yr ymchwil honno’n cefnogi’r Llywodraeth wrth iddyn nhw ystyried pa gamau pellach sydd angen eu cymryd.

“Os yw Ceredigion wedi dangos bod modd dwyn perswâd ar bobl yn effeithiol, mae hynny’n bwysig i ni wybod.”

Dr James January-McCann

Dr James January-Mc-Cann sy’n gyfrifol am gynnal a chadw rhestr o enwau lleoedd hanesyddol Cymru.

Yn ddiweddar, mae wedi bod yn cychwyn prosiect newydd, ar y cyd gyda Pharc Cenedlaethol Eryri a’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, yn casglu enwau er mwyn eu cofnodi a’u hamddiffyn.

“Heb os, mae enwau Cymraeg yn rhan annatod o’n treftadaeth ac yn tystio i fodolaeth, hanes a diwylliant y Gymraeg, hyd yn oed mewn ardaloedd lle nad yw’n iaith hyfyw bellach,” meddai.

“Os ydyn ni’n colli enwau lleoedd, rydym yn colli’r holl hanes sy’n cyd-fynd â nhw. Mae’n dileu Cymreictod oddi ar y map,” meddai.

Ffigurau

Pan gyflwynodd Gyngor Ceredigion y polisi fe wnaethon nhw dderbyn 93 cais i enwi tai newydd i’r Gymraeg a 17 cais i enwi tai newydd yn Saesneg.

Eleni, dim ond un cais a dderbyniodd y cyngor i newid enw cartref o’r Gymraeg i’r Saesneg.

Derbyniwyd mwyafrif o’r ceisiadau rhwng Ebrill 2023 a Mawrth 2024 i newid o’r Saesneg i’r Gymraeg, neu ailenwi enw tŷ Cymraeg i enw Cymraeg arall.

Yn yr adroddiad, sydd wedi’i dyfynnu ar wefan BBC Cymru Fyw, dywed y Cyngor bod ganddynt “enghreifftiau o drigolion o Loegr, sydd wedi symud i’r ardal yn ddiweddar, yn gwneud cais i newid enw eu heiddo Saesneg i’r Gymraeg”.

O ran enwi cartrefi newydd, saith cartref gafodd eu henwi yn Saesneg o’i gymharu â 102 yn Gymraeg.

Dywedodd y cyngor ei fod yn “ymddangos bod y llythyr i ystyried cyd-destun newid enw’r eiddo wedi dylanwadu ar bobol”.

Ond maen nhw’n pwysleisio bod gan berchennog yr hawl i roi unrhyw enw o fewn rheswm ar dŷ, a hynny mewn unrhyw iaith.

‘Angen gofal’

Rhybuddia Dr James McCan bod atal pobol rhag rhoi’r enw maen nhw’n ei ddewis ar eu tai yn mynd “yn groes i’w hawliau dynol”.

Felly mae angen bod yn “ofalus iawn wrth ddeddfu”.

“Os ydyn ni’n gallu esbonio i bobol pam bod enwau hanesyddol mor bwysig, fel mae enghraifft Ceredigion yn ei ddangos, rydyn ni’n gallu’u perswadio nhw i’w cadw o’u gwirfodd, yn hytrach na’u gorfodi.

“Bydd hynny’n gwneud iddyn nhw werthfawrogi enwau Cymraeg yn fwy yn y pen draw.”